Abattoir Fermé is een theatergezelschap uit Vlaanderen en bestaat al een kwart eeuw. Ze noemen zichzelf onbevreesd, instant herkenbaar en eeuwig uniek. Het Zuidelijk Toneel kennen wij. Ze hebben inmiddels een indrukwekkend curriculum vitae. Voor de voorstelling 'Byzantium' zijn ze een amoureuze liaison aangegaan.
Voorstellingen over een culinair onderwerp hebben altijd een woeste aantrekkingskracht op mij, dus ik sta te popelen. Niet heel veel mensen met mij. Iets meer dan tweehonderd bezoekers mag de Stadsschouwburg verwelkomen.
Het verhaal: Restaurant Byzantium moet sluiten.
Na honderd jaar exceptionele gastvrijheid, exquise gerechten en excellente service rest er weinig meer dan een zielige witte en zwarte brigade. Zo is er een stipt te late afwasser, grensoverschrijdende chef, een brute dronkenlap van een ober en een gehaaide onderneemster. Wij gaan de laatste avond beleven. Een wereld in verval.
Ik zit op een uitstekende plaats. Om mij heen maar vooral voor mij lege plaatsen dus een heerlijk vrij uitzicht op het podium. Als de zaallichten doven, komen mensen achter in de zaal plots in beweging. Zinnend op een plek meer vooraan. Voor mij zijgt een middelbaar stel neer. Hij van niet geringe lengte met een forse pet op de kop. Zij met een inderhaast opgetrokken ooievaarsnest als kapsel. Foetsie heerlijk vrij uitzicht. Ik onderdruk de impuls om er iets van te zeggen. Naast mij zijn stoelen leeg dus ik schuif twee plaatsen op. Drie lukt niet: dan zit ik achter een jongeman, ook al met een pet. Sinds wanneer houden mannen hun hoofddeksels op in het theater? Het raakt aan mijn opvoeding. Aan normen en waarden, aan fatsoen en wellevendheid. Het einde van de wereld is nabij.
Zo ziet ook het toneelbeeld eruit. Een restaurant in verval.
Een halve ruïne in een Italiaans vakantiedorp dat betere tijden heeft gekend. Om onbekende redenen in ongenade gevallen. We maken kennis met de personages. De ijverige en nerveuze afwasser Anton, de chef, souschef, obers en uitbaatster. Koddige kleding en verwilderde schmink uit de Commedia dell’ Arte. Ze lijken stuk voor stuk uit een film van Fellini te zijn weggeplukt. Er wordt Vlaams en Zuid-Nederlands gesproken. Dat tref ik vaker in het theater en bijna altijd wen ik er binnen tien minuten aan. Bijna want vanavond lijkt er een palletje in mijn hoofd verkeerd te staan. Ik hoor elke lettergreep, maar versta er niks van.
Gelukkig is het spel als een oude zwart-witte slapstickfilm waar je zo heel af en toe een verklarende regel als ondertiteling krijgt. Uitstekend te volgen dus. We beleven een sollicitatiegesprek, eerste date, de eeuwige strijd tussen de witte brigade (keuken) en de zwarte (bediening): herrie in de keuken! En er worden pacts en bondjes gesloten. Uiterst serieuze beloften van solidariteit opgetekend in aktes en ondertekend als hartstochtelijke musketiers met liters eigen bloed. Er wordt onstuimig gesmeten met meel, muesli, spaghetti en andere etenswaar en alles rijkelijk overgoten met tientallen liters wijn. Hoe houd je je staande? En dan is er de gewiekste uitbaatster die snode plannen heeft met het complex.
De titel Byzantium is vanzelf niet willekeurig gekozen. Het invloedrijke Byzantijnse rijk was een voortvloeisel uit het Oude Romeinse rijk. Maar stukje voor stukje brokkelt het verder af. Met de verovering van hoofdstad Constantinopel door de kruisvaarders in 1204 werd het hart al uit het rijk gesneden en in 1453 viel definitief het doek door toedoen van de Turkse Ottomanen en startte de Renaissance.
Overeenkomsten met onze huidige maatschappij liggen voor het oprapen.
De uitbaatster licht een tipje van haar doorstartplannen op en suggereert dat ze misschien twee, héél misschien drie man van het huidige personeelsbestand daarin mee wil nemen. De solidariteit verdwijnt als sneeuw voor de zon. Pacts blijken loze beloftes. Bloedbroeders worden rivalen. In iedereen komt de opportunist naar boven.
Ook nu zijn verwijzingen naar het hier en nu niet te missen. Een tijd waarin politieke debatten ontaarden in het zo vilein of grof mogelijk uitbenen van opponenten, waar in talkshows ongelikte beren de ene belediging op de andere stapelen en zelfbenoemde cabaretiers een vermogen bij elkaar schnabbelen om een en ander van snedig commentaar te voorzien. We zijn niet ver meer verwijderd van een schouwburg vol hoofddeksels en kapsels als verwaaide corsowagens. Na de pauze wordt duidelijk wat de doorstart betekent…
Byzantium is een drive-in crematorium. Een oven is een oven tenslotte. Lijken worden gebracht en desgewenst opgehaald. De as wordt in een soort doggy-bag door een raam aan de in de auto wachtende nabestaanden overhandigd. De puinhoop groeit. Emmers vol spinazie a la crème, nog meer spaghetti, nog meer wijn. Wat een enorme kledderbende. Daarin en omheen voor zover mogelijk wordt fantastisch gespeeld. Elke beweging doet ertoe en is raak. Iedere gelaatstrek, elke stembuiging.
Een laatste verwoede schoonmaakpoging van Anton is gewoon ontroerend.
Tien minuten lang is hij ijverig met een poetsdoek in de weer om in die enorme bende toch nog wat richeltjes en raamkozijntjes te poetsen. De eindmonoloog van de uitbaatster is schitterend. Is het een elegie? Een hymne? Een combinatie of toch iets geheel anders? Wat maakt het uit: de tranen branden.
Ruim twee uur teksttoneel en ik heb er een kwartier van verstaan. Wat ‘rest’ is een avond krankzinnig en adembenemend hogeschool acteren. Tot slot mijn diepgevoelde medeleven en eindeloos respect voor hen die die hele kolerezooi op moeten ruimen en gereed maken voor een volgende voorstelling. Met recht derrie in de keuken!
Makers
Spel: Kirsten Pieters, Chiel Van Berkel, Tine Van den Wyngaert, Steve Geerts, Julia Ghysels, Keja Klaasje Kwestro, Louis van der Waal
Scenografie: Sven van Kuijk
Tekst & regie: Stef Lernous
Deze maand in de schijnwerpers: Marelien Geus
Dio van Velden
Verhalen
