Op een doordeweekse dinsdagochtend een theaterbeleving meemaken… In de frisse buitenlucht en samen met een groep basisschoolleerlingen. Dat klinkt niet als een traditionele voorstelling. Vandaag is dit precies de bedoeling. In de Folkingestraat en omgeving ontmoeten we vier acteurs die personages verbeelden uit het oude Joodse Groningen.
Ik ga het theaterdeel volgen uit het lesprogramma Vervolging en Vrijheid. Toen en Nu vanuit Synagoge Groningen. Dit programma is opgezet voor leerlingen uit de groepen 7 en 8. In de synagoge word ik enthousiast ontvangen door coördinator Annemiek van der Hoek. En hoera: de koffie staat klaar. In de expositieruimte van de synagoge zitten groepjes leerlingen te wachten op het sein dat ze naar buiten kunnen; de Folkingestraat in.
Via Annemiek en directeur Geert Volders kom ik meer te weten over dit lesprogramma. Het doel is om leerlingen mee te nemen naar het lokale oorlogsverleden en hen te laten nadenken over vervolging en vrijheid. In 2020, 2025 én dit jaar wordt dit programma aangeboden. In deze derde editie doen in totaal maar liefst 350 leerlingen mee. Ze worden begeleid door studenten van het ROC Menso Alting (opleiding onderwijsassistent).
Het lesprogramma blijkt veel uitgebreider dan alleen de theaterwandeling.
Het programma is opgebouwd uit drie delen, verspreid over vier ochtenden. Het eerste onderdeel wordt verzorgd door Groninger Archieven en het Oorlogs- en Verzetscentrum Groningen. In de Groninger Archieven kijken de leerlingen een film over de bezetting en bevrijding van Groningen. Ook zien ze objecten die te maken hebben met Groningen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Bij het tweede onderdeel, verzorgd door Synagoge Groningen, krijgt de groep een thematische rondleiding door de synagoge; als kennismaking met de geschiedenis van de lokale Joodse gemeenschap. Het derde onderdeel is een theaterwandeling.
En dat is niet alles. Geert legt uit dat iedere ochtend één deelnemende school bij het kunstencentrum van Vrijdag een uitbreidingsprogramma volgt. De leerlingen werken hier aan een poster over vervolging en vrijdag. Ook wordt iedere ochtend één school uit de provincie opgehaald door het Nationaal Busmuseum. Zelf maak ik alleen de theaterwandeling mee.
Vier ontmoetingen, vier verhalen
Tijdens de theaterwandeling ontmoeten de leerlingen vier acteurs. Vlak bij de synagoge worden we opgewacht door Jan-Roelof Bathoorn: accordeonist en zanger. Op straat speelt hij Jiddische muziek, met teksten over de liefde en het leven. Ondanks dat de geluiden van auto's, motoren en achteruitrijdende vrachtwagens af en toe door zijn muziek snijden, weet Jan-Roelof een gemoedelijke sfeer neer te zetten. Het komt over als een warm onthaal.
Bij bioscoop Pathé, de enige locatie buiten de Folkingestraat, speelt Dio van Velden. Hij kruipt in de huid van de Joodse goochelaar Ben Ali Libi. Zijn geschiedenis werd door Willem Wilmink verwoord in een gedicht, dat ik ken door de aangrijpende voordracht van Joost Prinsen. Voor Pathé zien we Ben Ali Libi staan. Hij draagt een hoge hoed en een prachtig zwart pak. Een witte sjaal bedekt de gele Jodenster op zijn kleding...
Hij vertelt aan de leerlingen dat Ben Ali Libi zijn artiestennaam was. Zijn echte naam was Michel Velleman. Hij werd geboren in Groningen in het jaar 1895. Het huis waar hij toen woonde, bestaat nu niet meer. Als kind was Michel veel op reis door het werk van zijn vader. Uiteindelijk belandde hij in Amsterdam en daar begon hij met goochelen. Hij werd zeer succesvol. Hij mocht optreden voor het koningshuis en de Duitse keizer. Tijdens de Tweede Wereldoorlog bleef hij doorwerken. Tot hij in juni 1943 werd opgepakt bij een razzia. Hij werd naar kamp Westerbork gedeporteerd en op 29 juni 1943 in een volle wagon naar vernietigingskamp Sobibór vervoerd. Daar werd hij na aankomst vermoord.
Het is niet te bevatten wat er toen is gebeurd.
Aan de zijkant van Pathé, bij de parkeergarage, is het gedenkteken 'Ben Ali Libi' te zien. Dat bestaat uit een gedenkplaat met het gedicht van Willem Wilmink. Op de muur staat deze tekst: '...Jouw paradijs, hoeveel ruimte is daar…' Het verhaal van Ben Ali Libi ervaar ik, in combinatie met dit gedenkteken als zeer actueel. Het is 4 mei, terwijl ik dit schrijf. Op Nu.nl staat dat het Nationaal Monument op de Dam is beklad.Dat had nooit mogen gebeuren. Het verhaal over Ben Ali Libi mag niet worden vergeten.
In de Folkingestraat, dicht bij de synagoge, staat de groep stil bij het geboortehuis van zangeres Julia Culp (geboren in 1880). Het personage Julia wordt vertolkt door Leonieke Toering. In tegenstelling tot goochelaar Ben Ali Libi hoefde de Joodse Julia uiteindelijk geen ster te dragen.
Julia groeide op in Groningen en werd al snel 'The Dutch Nightingale' genoemd.
Ze bleek over een uitzonderlijk zangtalent te beschikken. Ze kwam terecht in de Verenigde Staten; daar maakte ze plaatopnames en zong ze in het Witte Huis. Ze woonde een tijd in Tsjechië, samen met haar Tsjechische man. Toen hij overleed en de nazi's aan de macht kwamen, besloot ze om weer terug te gaan naar Nederland. Ook in ons land bleek ze als Joodse vrouw niet veilig. Uiteindelijk vormde Julia's zangtalent haar redding. Hierdoor werd ze 'ontsterd' en ontliep ze de maatregelen tegen Joden. Samen met haar zus kon ze hierdoor de oorlog overleven. Julia Culp werd 90 jaar.
Als laatste maken we kennis met Hans Wijnberg: een wetenschapper in witte jas.Hij wordt gespeeld door Roy Schepers. Onder zijn jas draagt Hans een uniform: hij blijkt ook militair te zijn! Hans staat bij de locatie waar zijn opa Louis Wijnberg ooit het product 'Simson' had gemaakt. Ja, dat beroemde bandenplaksetje voor fietsbanden. De lijm heeft een geheim recept en Hans kent dat als een van de weinigen…
Tijdens de Tweede Wereldoorlog voorzag Hans' vader dat de situatie in Nederland te onveilig werd voor Joodse families.
Hans kreeg de opdracht om per stoomschip naar New York te vluchten. Aangekomen in de Verenigde Staten werd Hans opgeleid voor het leger. In een groepje van drie personen landde hij met een parachute in Oostenrijk en hielp hij mee om Innsbruck te bevrijden. Een van hen was, net als Hans, een Joodse vluchteling. Het andere lid was een Oostenrijkse luitenant die naar de Amerikanen was overgelopen.
Via de radio stuurde Hans vanuit Oostenrijk berichten door naar een Amerikaanse basis in Noord-Italië. Het was een gevaarlijke operatie. Een van de drie kwam zelfs in handen van de vijand. Hij gaf geen informatie prijs, ondanks gruwelijke martelingen. Als dat wel was gebeurd, dan was deze hele operatie en Hans' leven niet zeker.
Na de Tweede Wereldoorlog studeerde Hans Scheikunde en werd hij hoogleraar in de organische chemie aan de Rijksuniversiteit Groningen. Hij werd 88 jaar. En Simson? Dat wordt nog steeds gemaakt, maar het bedrijf is inmiddels verkocht.
In de Folkingestraat en omgeving is een enorme geschiedenis te ontdekken.
We hebben niet ver hoeven lopen om alle deelnemers van de theaterwandeling te ontmoeten. Wat ik verrassend vind, is dat er ontzettend veel verhalen schuilgaan in dit kleine deel van de stad. En dat deze verhalen met veel liefde en toewijding zijn verteld door de acteurs.
Hopelijk gaan we iets leren van hun personages en hun geschiedenis. Ik ben ervan overtuigd dat het nodig is om het verleden beter te begrijpen. Voor onze toekomst.
Makers programma
Acteurs theaterprogramma: Leonieke Toering, Roy Schepers, Dio van Velden en Jan-Roelof Bathoorn
Het programma Vervolging & Vrijheid. Toen & Nu is een samenwerking tussen Synagoge Groningen, Oorlogs- en Verzetscentrum Groningen (OVCG), Groninger Archieven, Kunstencentrum Vrijdag en het Nationaal Busmuseum (NBM). Een uitgebreide beschrijving van het programma is terug te vinden op de website van Synagoge Groningen.
Dit programma werd financieel mogelijk gemaakt met steun van het Vfonds (Nationaal Fonds voor Vrede, Vrijheid en Veteranen) en het Ministerie van Onderwijs, Cultuur & Wetenschap.
Foto's: Synagoge Groningen
Dio van Velden
Verhalen
Maak kennis met: Marcel den Os
Dio van Velden
Verhalen
