Het Ierse gezelschap Dead Centre heeft de eer om Noorderzon 2026 te mogen openen in de Stadsschouwburg. Toch is hun voorstelling 'Deaf Republic' geen feest te noemen. Daarvoor gebeuren er te veel vreselijke dingen: oorlog, geweld en moorden. Wat wél vaststaat, is dat deze voorstelling razendknap is gemaakt en ontzettend veel lagen bevat.
Voor de vierde keer is Dead Centre op Noorderzon te zien. In dit gezelschap spelen dove en horende acteurs. Op deadcentre.org staat deze zin: "The Deaf do not believe in silence. Silence is the invention of the hearing." In het Nederlands: "Doven geloven niet in stilte. Stilte is een uitvinding van horenden." Dit citaat is afkomstig van Ilya Kaminsky. Hij schreef de dichtbundel Deaf Republic (2019), waarop deze voorstelling is gebaseerd.
De gedichten van Kaminsky gaan over oorlog, menselijkheid en collectief verzet. De gebeurtenissen spelen zich af in de fictieve stad Vasenka, die doet denken aan Oekraïne. Zelf werd Kaminsky in 1977 geboren in de Oekraïense stad Odessa, dat in die tijd onder de voormalige Sovjet-Unie viel. Op vierjarige leeftijd werd hij doof, als gevolg van de bof (*1). In een interview met Het Parool(*2) vertelt hij dat hij fantaseert over de vraag: "Wat als het hele land doof zou zijn, net zoals ik?" Dat is precies wat wij gaan zien in de Stadsschouwburg.
Tijdens de voorstelling duiken wij in de levens van Alfonso (Romel Belcher) en Sonya (Caoimhe Coburn Gray). Bijzonder is dat beide acteurs niet alleen de hoofdrol spelen, maar ook verteller of vertaler zijn. Vooraf geeft Romel Belcher ons een introductie: hij doet dat in gebarentaal. Caoimhe vertaalt het 'voor de horende mensen'. Ook is er een scherm met boventitels aanwezig. Nog wel...
Alfonso en Sonya zijn verliefd en gaan trouwen. Sonya is zwanger en ze kunnen hun geluk niet op. Maar er is ook onheil. In hun stad maken soldaten de dienst uit. Een van hen geeft een bevel aan een kleine jongen, genaamd Petya: ga naar huis. Petya reageert niet. De soldaat waarschuwt hem. Hij heeft niet in de gaten dat Petya doof is en hem dus helemaal niet kan begrijpen. We zien een lichtflits en er klinkt een schot. Op het toneel verschijnt een plas bloed.
De jonge Petya is doodgeschoten door de soldaat, omdat hij zijn bevel niet kon opvolgen. De volgende dag komt de soldaat terug. Hij schreeuwt orders, maar niemand lijkt zijn stem te horen. De stad is collectief doof geworden. De soldaat pikt het niet. Het scherm met de boventitels wordt op een andere manier ingezet. Het wordt een bord waarop bevelen staan. Zo moet iedere inwoner verplicht de oren laten inspecteren.
Een gelaagde voorstelling
Er is ongelooflijk veel te zien op het toneel. Achter het speelvlak staat een poppenkast waarin precies hetzelfde gebeurt als op het podium. Van iedere speler en attribuut is er dus ook een 'poppenkast'-versie. Hierdoor ontstaat een droste-effect (*3). Alsof dat niet gelaagd genoeg is, worden de gebeurtenissen live gefilmd en geprojecteerd op een doorzichtig scherm. Als toeschouwer word je ieder tafereel ingezogen. Zo zijn wij feestgangers op de bruiloft, kijken we stiekem mee in de badkamer van Alfonso en Sonya en komen we zelf ook in de oorlog terecht.
Een drone vliegt over de voorste rijen, dicht bij de toeschouwers. Hun gezichten worden op het grote scherm geprojecteerd. Het intimideert. De muziek zwelt aan. Mensen liggen roerloos op het toneel. Uitgeschakeld. Ze worden omhoog getakeld; als poppen die de poppenkast moeten verlaten. Hun rol lijkt uitgespeeld. Ondanks alle gruwelijkheden blijven de inwoners volhardend. Via gebarentaal communiceren ze. Doordat de soldaten dit niet begrijpen, wordt dit een taal van verzet.
Er is ook fysiek verzet, vanuit het theater. Daar krijgen soldaten een voorstelling te zien met… poppen. Een voor een worden ze meegenomen door een actrice. Zij verleidt de soldaat om hem daarna voorgoed uit te schakelen. Maar er komt altijd een andere soldaat terug. Zij zijn simpelweg met te veel; de mensen in Vasenka vormen een minderheid. Hoe is dit nog vol te houden voor de inwoners? En hoe lang nog? Ondertussen is het kind van Sonya en Alfonso allang geen baby meer. Ze begint al te lopen en heeft alleen maar oorlog gekend.
Deaf Republic zorgt ervoor dat je nadenkt over verschillende dingen. Over oorlogen en de zinloosheid daarvan. Over (on)toegankelijkheid voor mensen die doof zijn. Dat stilte niet bestaat, ook niet als iedereen doof is. Het gaat ook over deze vraag: wie heeft de touwtjes in handen? Ben je dat zelf of word je bespeeld? Een voorstelling die bijblijft.
Over de voorstelling
Gebaseerd op de dichtbundel van Ilya Kaminsky
Bewerking door Dead Centre en Zoë McWhinney
Cast: Romel Belcher, Caoimhe Coburn Gray, Clara Simpson, Kate Finegan, Eoin Gleeson, Lisa Kelly, Dylan Tonge Jones Regie: Bush Moukarzel & Ben Kidd
Volledige lijst: Noorderzon.nl: Deaf Republic
* Bronnen
1. https://en.wikipedia.org/wiki/Ilya_Kaminsky
2. https://www.parool.nl/kunst-media/de-oekraiense-dichter-ilja-kaminsky-fantaseert-erover-wat-als-het-hele-land-doof-zou-zijn-net-zoals-ik~bf755b78
3. https://nl.wikipedia.org/wiki/Droste-effect
Artikelen over Noorderzon
In dit overzicht zijn alle artikelen van Theater 050 over Noorderzon Festival of Performing Arts & Society terug te lezen.
Hoofdafbeelding: © Daniël Pattiapon. 'Deaf Republic' van Dead Centre. Bron foto: Noorderzon.nl
Ingrid de Vries
Verhalen
