Een vrouw neemt een allesbepalende beslissing. Haar vrienden, familie en studie laat zij achter om soldaat te worden. De Poolse regisseur Magda Szpecht kende deze vrouw en maakte een indringende theatervoorstelling. Wat betekent het om te moeten vechten voor de waarden waar je voor staat? En blijven die waarden overeind als je je midden in het strijdveld begeeft?
De oorlog in Oekraïne lijkt ver weg. Of toch niet? Ik maak een tijdsprong naar de allerlaatste dag van Noorderzon 2026. In de Pollux tent volg ik het gesprek Afhakers & nieuwsmijders, dat Dagblad van het Noorden samen met Noorderzon organiseert. Een bezoeker maakt de opmerking dat de oorlog in Oekraïne lang duurt, ingewikkeld is en daardoor misschien een reden vormt om het nieuws niet meer te willen volgen. Dat kan ik mij voorstellen. Ik moet bekennen dat ik zelf ook 'oorlogsmoe' ben. Aan de andere kant: het nieuws daadwerkelijk negeren, lijkt mij geen optie. Dat zou niet solidair zijn naar de mensen die een oorlog van dichtbij meemaken.
Er zijn zelfs mensen die zich in de frontlinie begeven. Zoals Lastivska.
Ik spring terug naar de zesde dag van Noorderzon. Het festival is nét over de helft en ik ben in het Grand Theatre, waar ik She stands in the middle of the battlefield meemaak van regisseur Magda Szpecht. Via een chatgroep raakt zij bevriend met Lastivska: een bevlogen vrouw vol idealen. Zo spreekt Lastivska zich uit voor mensenrechten en is zij feminist.Tot ieders verbazing neemt Lastivska het besluit om soldaat te worden. Niet omdat zij een held wil zijn, maar omdat ze wil voorkomen dat er niks meer overblijft van de waarden waar ze voor staat.
Magda Szpecht heeft haar brieven, voicemailberichten en videogesprekken verzameld. In haar voorstelling wordt dit persoonlijke materiaal gecombineerd met journalistieke feiten over de oorlog. (*1) Het was weliswaar in 2022 dat het Russische leger Oekraïne binnenviel, maar de makers noemen zelf het jaar 1648 als eerste kantelpunt. Er brak toen in Oekraïne een verwoestende opstand uit. In grote delen van het land werden veel mensen vermoord. In de twintigste eeuw was er een grote hongersnood, waarbij miljoenen Oekraïners omkwamen, mede doordat de Sovjetoverheid voedsel achterhield. (*2) Er zijn ontzettend veel ingrijpende ontwikkelingen geweest.
Bij binnenkomst in het Grand Theatre ontdek ik een bordje: 'Pak een waaier en wapperen maar!' We zijn gewaarschuwd: het is warm. Komend seizoen wordt het theater verbouwd, met speciale aandacht voor klimaatbeheersing. In de bovenzaal staat actrice Agata Różycka, gekleed in een zware stof, met een lange sleep. Het doet denken aan een traditionele jurk. Wát een contrast met het waaier-bordje bij de ingang! Het is een luxe om het te hebben over 'klimaatbeheersing', als duidelijk wordt dat Lastivska zich dikwijls dagenlang niet kan wassen en voortdurend moet vrezen voor haar leven.
Agata Różycka heeft een groot filmscherm, verschillende muziekinstrumenten en apparatuur voor geluidseffecten tot haar beschikking. Voor de rest staat zij er alleen voor. Als ze haar jurk uittrekt en ophangt, is deze opeens in een eenpersoonstent veranderd. Een slimme vondst. Net als bij Deaf Republic verschijnt er een drone op het podium. Dit exemplaar maakt geen dreigende indruk: het heeft een kapotte vleugel en moet gerepareerd worden.
Onder tromgeroffel schrijft de vrouw op het podium een brief. Haar vriendin Lastivska is net richting het front vertrokken. Ze wil tegen haar zeggen dat ze bezorgd is en vol vragen zit, maar krast die woorden door. Ze laat weten dat ze die keuze begrijpt en dat het een daad is van moed. Via filmbeelden en audiofragmenten volgen we het traject van Lastivska. Het tijdspad is ongeveer een jaar.
Op de filmbeelden zien we Agata Różycka buiten trainen, alsof ze zelf soldaat is.
Ze rent, hakt hout, klimt en springt behendig door rubberen banden. Met een volle bepakking reist zij mee in een drukke trein. In feite bootst zij telkens de situatie na waarin Lastivska zich bevindt, maar dan in een veilige setting. Het zijn pogingen om te ervaren wat haar vriendin doormaakt.
Naarmate beide vrouwen langer contact hebben, zegt Lastivska steeds vaker: "Dit mag je niet verder vertellen." Ieder moment moet ze vechten voor haar leven en die van haar collega's. De vijand is altijd dichtbij. Ook raakt Lastivska teleurgesteld. Voor vrouwen is er geen geschikte uitrusting en ze is omringd door mannen die ze in het dagelijks leven zou vermijden. Ook is er sprake van homohaat. Lastivska vraagt zich af: in hoeverre zijn de waarden van haar legereenheid écht anders dan die van de vijand?
Veel vrouwen in haar legereenheid komen op een meer comfortabele positie terecht, omdat ze meegaan in de mannencultuur. Daardoor komen ze niet meer op voor vrouwenrechten. Dat leidt ertoe dat Lastivska niet alleen teleurgesteld is in mannen, maar ook in vrouwen. Zijzelf wil blijven vechten voor haar waarden, maar in hoeverre is dat haalbaar? Meegaan met vrouwonvriendelijkheid is eigenlijk makkelijker. Daarmee wordt haar missie ook een persoonlijke strijd. Ze houdt stand, maar het vertrouwen in de medemens dreigt ze te verliezen.
De vrouw op het podium blijft eveneens strijden.
Ze probeert allerlei hulpgoederen naar het front te regelen, maar de contactmomenten met haar vriendin worden schaars. Ze mist Lastivska. Haar drone is gerepareerd en weer klaar om uit te vliegen, maar hij wil niet naar het front worden gestuurd. Hij laat weten dat hij de wereld wil zien en niet wil worden opgeofferd voor de oorlog. Zijn verwachting is dat hij zal worden vernietigd, net als vele andere drones. Wat is het nut? Het is verrassend dat uitgerekend een drone medelijden opwekt en een beroep doet op menselijkheid. Vervolgens voert hij zijn opdracht uit en maakt zich op om naar het oorlogsgebied te vertrekken.
Na de voorstelling is er een nagesprek. Daarin wordt de opmerking gemaakt dat de oorlog voor Nederlanders ver weg is. Nee dus. She stands in the middle of the battlefield maakt duidelijk dat de oorlog dichterbij is dan je denkt. En dat je aan het front niet alleen een strijd voert tegen de vijand, maar ook de eigen waarden moet verdedigen. Een pijnlijke conclusie.
Makers
Uitgevoerd door: Agata Różycka
Regie en script: Magda Szpecht
Dramaturgie, script, belichting: Szymon Adamczak
Decorontwerp, kostuums, belichting, video: Karolina Pawelczyk
Videosamenwerking: Michał Rogulski
Muziek, geluidsontwerp: Krzysztof Kaliski
Creatief producent: Michał Rogulski ÆFEKT
Producent Dramatyczny Theater: Lena Tworkowska
Documentair materiaal: medewerker aan de frontlinie
Co-productie van: ÆFEKT, Bazaar Festival Praag, Gustaw Holoubek Dramatyczny Theater
* Bronnen
1. noorderzon.nl, programmabeschrijving: https://www.noorderzon.nl/programma/she-stands-in-the-middle-of-the-battlefield
2. vrt.be: In 1648 scheurde Oekraïne (voorgoed?) in tweeën – Jos De Greef, link: https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2014/04/26/in_1648_scheurdeoekrainevoorgoedintweeen-josdegreef-1-1950987
Artikelen over Noorderzon
In dit overzicht zijn alle artikelen van Theater 050 over Noorderzon Festival of Performing Arts & Society terug te lezen.
Hoofdafbeelding: © Niels Knelis. 'She stands in the middle of the battlefield' van Magda Szpecht. Bron afbeelding: Noorderzon.nl
Gebarentaal als teken van verzet
Ingrid de Vries
Verhalen
Dio van Velden
Verhalen
